جمعه | اسفند ۴, ۱۳۹۶

صلاح کار کجا و من خراب کجا

روخوانی شعر با صدای سهیل قاسمی

 

تصحیح قزوینی غنی

شماره ۲

 

صَلاح ِ کار کجا و من ِ خراب کجا

ببین تفاوت ره ک‌از کُجا ست تا به کجا!

 

دل‌ام ز ِ صومعه بگرفت و خرقه‌یِ سالوس

کجا ست دیر ِ مُغان و شراب ِ ناب کجا؟

 

چه نسبت است به رندی صَلاح و تقوا را

سماع ِ وَعظ کُجا؛ نغمه‌یِ رباب کُجا

 

ز ِ رو یِ دوست دل ِ دشمنان چه دَریابد!

چراغ ِ مُرده کجا؛ شمع ِ آفتاب کجا

 

چو کُحل ِ بینش ِ ما خاک ِ آستان ِ شُما ست

کُجا رویم بفرما از این جَناب؟ کجا؟

 

مبین به سیب ِ زنخ‌دان، که چاه در راه است

کُجا همی‌روی ای دل؟ بِدین شتاب کجا؟

 

بِشُد! که یاد خوش‌اش باد روزگار ِ وصال

خود آن کِرِشمه کجا رفت و آن عتاب کجا

 

قرار و خواب ز ِ حافظ طَمَع مَدار ای دوست

قرار چیست صبوری کدام و خواب کجا

 

 

 

اجرای غزل با صدای فریدون فرح اندوز

 

شرح سطر به سطر: سهیل قاسمی

 

صَلاح ِ کار کجا و من ِ خراب کجا

ببین تفاوت ره ک‌از کُجا ست تا به کجا!

 

خراب: ۱- ویران، نادرست ۲- مست، بدمست

مصلحت: خیر، نیکی، شایستگی

 

فاصله ی زیادی بین ِ صلاح ِ کار و من ِ مست و خراب هست. ببین که تفاوت ِ ره (فاصله) از کجا به کجا است!

 

دل‌ام ز ِ صومعه بگرفت و خرقه‌یِ سالوس

کجا ست دیر ِ مُغان و شراب ِ ناب کجا؟

 

از صومعه و لباسی که برای ظاهرنمایی و ریاکاری می پوشند دلگیرم. جای دیر مغان را به من نشان بده و بگو که شراب ناب کجا است؟

 

 

چه نسبت است به رندی صَلاح و تقوا را

سماع ِ وَعظ کُجا؛ نغمه‌یِ رباب کُجا

 

رندی آخر چه نسبتی با صَلاح و تقوا می تواند داشته باشد {نسبتی با هم ندارند!} گوش دادن به موعظه کجا و آواز و نغمه ی ساز کجا؟

 

ز ِ رو یِ دوست دل ِ دشمنان چه دَریابد!

چراغ ِ مُرده کجا؛ شمع ِ آفتاب کجا

 

دل ِ دشمنان با دیدن ِ روی دوست چیزی دستگیرشان نخواهد شد و چیزی در نخواهند یافت. حکایت این دو مثل حکایت چراغ ِ خاموش (مرده) و آفتاب است. چراغ مرده از شمع آفتاب در نخواهد گرفت.

شمع ِ آفتاب؛ آفتاب را به شمع تشبیه کرده است.

 

چو کُحل ِ بینش ِ ما خاک ِ آستان ِ شُما ست

کُجا رویم بفرما از این جَناب؟ کجا؟

 

وقتی که خاک ِ آستان ِ شما، سُرمه ی چشم ِ ما (من) است، من کجا را دارم که از این آستانه بروم؟ {جایی را ندارم که بروم.} چون باید در این درگاه و آستانه بمانم تا خاک ِ آن را توتیای چشم ِ خود کنم.

کجا رویم بفرما به نوعی کنایه ئی طنزآلود است: شما بفرما من کجا بروم؟ (جایی نیست که بروم!)

 

کُحل: سُرمه، ماده ای گَرد وار که بر روی چشم (برای شفا) می کشند، سنگ ِ سرمه را توتیا هم می گویند.

بینش: در این جا مَجازاً به معنای چشم به کار رفته است. (مجاز با علاقه ی معلولیّت: ذِکر ِ معلول و اراده ی علّت)

می توان بینش را به معنای فهم و بینایی هم در نظر گرفت. در این صورت کُحل ِ بینش را می توان با تاکید بر وجهه ی شفابخش بودن ِ کُحل، ترکیب اضافی به مفهوم ِ چیزی که باعث افزایش بینایی {و درّاکه} می شود هم معنی کرد.

 

مَبین به سیب ِ زنخ‌دان، که چاه در راه است

کُجا همی‌روی ای دل؟ بِدین شتاب کجا؟

 

زنخدان: چانه

سیب ِ زنخدان: چانه را به سیب تشبیه کرده است.

چاه زنخدان: چاله ی کوچکی که در میان چانه هست که نام آناتومیک علمی آن SYMPHYSIS MENTI است که عارضه ای است که بر اثر پیوند دو قسمت جمجمه در زمان تشکیل سر ایجاد می شود.

شاعران آن را مزید زیبایی و جمال یار می دانستند و به آن چاه زنخدان (چاه و دامی که عاشق در آن گرفتار می شود) می گفتند.

خطاب به دل ِ خود می گوید که سیب ِ زنخدان را در نظر نگیر و به هوای سیب راه نیفت که چاه در راه است! یعنی برای سیب ِ چانه ی یار، دامی به شکل چاه تعبیه شده است ممکن است برای رسیدن به سیب، در چاه بیفتی. و هشدار می دهد که ای دل! با این شتاب به کجا می روی؟ مراقب باش!

 

بِشُد! که یاد خوش‌اش باد روزگار ِ وصال

خود آن کِرِشمه کجا رفت و آن عتاب کجا

 

روزگار وصال گذشت. یادش به خیر! یاد ِ آن کرشمه ها و عتاب ها به خیر. اکنون چه شدند آن کرشمه و عتاب ها؟

عتاب: خشم گرفتن و ملامت کردن و تندی کردن است. که شاعر در این جا این عتاب و تندی یار را هم مانند کرشمه (ناز و غمزه) ی او به نیکی یاد می کند. که در روزگار وصال بود اما امروز از کرشمه و عتاب یار نیز محروم است.

 

قرار و خواب ز ِ حافظ طَمَع مَدار ای دوست

قرار چیست صبوری کدام و خواب کجا

 

ای دوست! انتظار نداشته باش {که بی تو} حافظ آرام و قرار و خواب داشته باشد. (او دیگر نمی داند که) قرار چیست و صبوری کدام است و خواب کجاست!

 

تقطیع هجایی برای تشخیص بحر عروضی:

o – U U / – U – U / – – U U / – U – U

مفاعلن / فعلاتن /  مفاعلن / فعلن

یا:

ت تن ت تن / ت ت تن تن / ت تن ت تن / ت ت تن

sa laa he kaa / r(e) ko jaa voo / ma ne(e) xa raa / b(e) ko jaa

be bin ta faa / vo te rah eaz / ko jaa s(e) taa be ko jaa

 

 

 

تصحیح پرویز ناتل خانلری

شماره ۲

صَلاح ِ کار کجا و من ِ خراب کجا

ببین تفاوت ره ک‌از کُجا ست تا به کجا

 

چه نسبت است به رندی صَلاح و تقوا را

سماع ِ وَعظ کُجا؛ نغمه‌یِ رباب کُجا

 

دل‌ام ز ِ صومعه بگرفت و خرقه‌یِ سالوس

کجا ست دیر ِ مُغان و شراب ِ ناب کجا

 

بِشُد! که یاد خوش‌اش باد روزگار ِ وصال

خود آن کِرِشمه کجا رفت و آن عِتاب کجا

 

ز ِ رو یِ دوست دل ِ دشمنان چه دَریابد

چراغ ِ مُرده کجا؛ شمع ِ آفتاب کجا

 

مبین به سیب ِ زنخ‌دان، که چاه در راه است

کُجا همی‌روی ای دل بِدین شتاب کجا

 

چو کُحل ِ بینش ِ ما خاک ِ آستان ِ شُما ست

کُجا رویم بفرما از این جَناب کجا

 

قرار و خواب ز ِ حافظ طَمَع مَدار ای دوست

قرار چیست، صبوری کدام، خواب کجا

 

 

اختلاف نسخه ها بر اساس تصحیح خانلری

 

بیت یکم:

سماع وعظ کجا نغمه ی رباب کجا

زهی تفاوت

 

بیت دوم:

صلاح تقوی

ببین تفاوت ره کز کجاست تا بکجا

سماع و وعظ

 

بیت سوم:

جلوه ی سالوس | جامه ی سالوس

کجاست پیر مغان

 

بیت چهارم:

بامداد وصال

 

بیت پنجم:

دل ناتوان

دشمنان کجا یابد

شمع و آفتاب | قرص آفتاب

 

بیت ششم:

مبین بچاه زنخدان

 

بیت هفتم:

چو کحل دیده ی ما

 

بیت هشتم:

طمع چه می داری

چیست و صبوری

صبوری کدام و خواب کجا | صبوری کجا و خواب کجا

 

 

حافظ شیراز به روایت احمد شاملو

شماره ۱

 

 

صَلاح ِ کار کجا و من ِ خراب کجا؟ –

ببین تفاوت ِ رَه، ک‌از کُجا ست تا به کجا!

 

چه نسبت است به رندی صَلاح و تقوا را؟ –

سَماع ِ وَعظ کُجا نغمه‌یِ رباب کُجا!

 

ز ِ رو یِ دوست دل ِ دشمنان چه دَریابد؟ –

چراغ ِ مُرده کجا شمع ِ آفتاب کجا!

 

دل‌ام ز ِ صومعه بگرفت و خلوت ِ ناموس،

کجا ست دیر ِ مُغان و شراب ِ ناب کجا؟

 

 

 

#

 

بِشُد – که یاد ِ خوش‌اش باد روزگار ِ وصال!

خود آن کِرِشمه کجا رفت و آن عِتاب کجا؟

 

 

 

مَبین به سیب ِ زنخ‌دان، که چاه در راه است –

کُجا همی‌روی ای دل بِدین شتاب، کجا؟

 

 

 

چو کُحل ِ بینش ِ ما خاک ِ آستان ِ شُما ست

کُجا رویم بفرما از این جَناب، کجا؟

 

قرار و خواب ز ِ حافظ طَمَع مَدار ای دل

قرار چیست؟ صبوری کدام؟ خواب کجا؟

 

 

حافظ به سعی سایه

شماره ۲

 

صلاح ِ کار کجا و من ِ خراب کجا

ببین تفاوت ره کز کجاست تا به کجا

 

چه نسبت است به رندی صَلاح و تقویٰ را

سماع ِ وعظ کجا نغمه‌یِ رباب کجا

 

دلم ز صومعه بگرفت و خرقه‌یِ سالوس

کجاست دیر ِ مغان و شراب ِ ناب کجا

 

بشد، که یاد خوش‌اش باد، روزگار ِ وصال

خود آن کرشمه کجا رفت و آن عتاب کجا

 

ز رویِ دوست دل ِ دشمنان چه دریابد

چراغ ِ مرده کجا؛ شمع ِ آفتاب کجا

 

مبین به سیب ِ زنخدان، که چاه در راه است

کجا همی‌روی ای دل بدین شتاب کجا

 

چو کُحل ِ بینش ِ ما خاک ِ آستان ِ شماست

کجا رویم بفرما از این جناب کجا

 

قرار و خواب ز حافظ طمع مدار ای دوست

قرار چیست صبوری کدام و خواب کجا

 

دیوان خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی قدس سره العزیز باهتمام محمد قزوینی و دکتر قاسم غنی بسرمایه کتابخانه زوار چاپ «سینا» تهران

دیوان خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی قدس سره العزیز باهتمام محمد قزوینی و دکتر قاسم غنی بسرمایه کتابخانه زوار چاپ «سینا» تهران

 

 

کتاب دیوان خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی بکوشش ح. پژمان از نشریات شرکت تضامنی علمی - و کتابفروشی ایران 1318 چاپخانه شرکت تضامنی علمی

کتاب دیوان خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی بکوشش ح. پژمان از نشریات شرکت تضامنی علمی – و کتابفروشی ایران ۱۳۱۸ چاپخانه شرکت تضامنی علمی

 

 

 

حافظ انجوی، غزل ۱۱:

 

صلاح ِ کار کجا و من ِ خراب کجا؟

ببین تفاوت ره از کجاست تا بکجا؟ (قزوینی: کز)

 

چه نسبت است به رندی صَلاح و تقویٰ را (قزوینی: بیت ۳)

سماع ِ وعظ کجا نغمه‌یِ رباب کجا؟

 

دلم ز صومعه بگرفت و خرقه‌یِ سالوس (قزوینی: بیت ۲)

کجاست دیر ِ مغان و شراب ِ ناب کجا؟

 

بشد، که یاد خوش‌اش باد روزگار ِ وصال (ق: بیت ۷)

خود آن کرشمه کجا رفت و آن عتاب کجا؟

 

ز رویِ دوست دل ِ دشمنان چه دریابد (ق: بیت ۴)

چراغ ِ مرده کجا، شمع ِ آفتاب کجا؟

 

مبین به سیب ِ زنخدان، که چاه در راه است (ق: بیت ۶)

کجا همی‌روی ای دل بدین شتاب کجا؟

 

چو کُحل ِ بینش ِ ما خاک ِ آستان ِ شماست (ق: بیت ۵)

کجا رویم بفرما از این جناب کجا؟

 

قرار و خواب ز حافظ طمع مدار ای دوست

قرار چیست صبوری کدام و خواب کجا؟*

 

*ترتیب ابیات، مطابق با حافظ خانلری و حافظ سایه است.